Iepziekte bestrijding: hoe Amsterdam haar bomen beschermt en de gemeente toekomstbestendig maakt

Amsterdam heeft zo’n 75.000 iepen. Ze staan in onze straten, parken, op volkstuinen, begraafplaatsen en ga zo maar door. Ze zijn perfect als straatboom: mooi, betrouwbaar, en ze hebben al decennialang goed diensten geleverd. Maar er is één ziekte die iepen niet kunnen hebben: iepziekte.

Voor een leek klinkt het misschien als een klein probleem. Maar de werkelijkheid is harder: gemeenten die de iepenziekte niet serieus nemen, verliezen vaak meer dan 90% van hun iepenpopulatie. Ja, u leest het goed. Meer dan 90%. Dat is niet zomaar wat groen dat verdwijnt – het is het straatbeeld, de klimaatadaptatie en de groenwaarde die wegvalt.

En het ergste? Iepziekte werkt snel. Heel snel. Een boom kan in één zomer van gezond naar compleet verloren gaan. Voor gemeenten en terreinbeheerders betekent dit: men kan niet zomaar afwachten en hopen dat het goed gaat.

Iepziekte wordt veroorzaakt door een schimmel. Deze schimmel wordt verspreid door kleine kevers: de iepenspintkever. Hier is hoe het werkt:

1. De kever zoekt voedsel. De iepenspintkever eet een klein stukje bast van de boom. Dit zou zonder de schimmel normaliter geen probleem zijn – totaal onschadelijk.
2. De schimmel hecht zich vast. Terwijl de kever eet, veegt hij onbewust de schimmel af in het gaatje dat hij maakt.
3. Na het eten vliegt de besmette kever naar de volgende boom – nog een gezonde iep – en herhaalt het proces.

Nu is de schimmel zelf niet eens het echte probleem. Wat de boom doodt, is de reactie van de boom zelf. Wanneer de boom de schimmel opmerkt, gaat hij in “paniekmodus”. Hij sluit zijn watervaten af – alsof hij zichzelf afknelt. Dit is eigenlijk een allergische reactie. En net als bij ons mensen: soms is de reactie op het probleem erger dan het probleem zelf.

Gevolg? De boom verdroogt. In de zomer ziet hij eruit alsof het herfst is: het blad wordt bruin en valt af. En dan is het voorbij.

Als gemeente of terreinbeheerder is men verantwoordelijk voor de veiligheid van de bomen. En voor het behoud van het groen. Iepziekte bedreigt beide.

Stel u voor: in een straat groeit een mooie oude iepenrij. Mooi, groen, goed voor het klimaat. Maar zonder goed beheer ontstaat iepziekte, en binnen enkele jaren zijn ze weg. De investering verdwijnt. De klimaatdoelen schuiven op. De bewoners zijn teleurgesteld.

Maar er is goed nieuws: iepziekte is beheersbaar. Het vergt wel inspanning. Maar het is mogelijk.

Het geheim zit in voorkoming. De iepenspintkevers broeden in dood of ziek iepenhout. Dus: geen broedhaarden = geen kevers = geen verspreiding.

Dit is wat Groenadvies Amsterdam doet voor diverse gemeentes, waaronder gemeente Amsterdam:

Stap 1: In kaart brengen. We weten precies waar alle iepen staan: in straten, parken, maar ook op plekken waar je ze niet verwacht, zoals volkstuinen, begraafplaatsen en achtertuinen. Van juni tot oktober monitoren we de hele stad, wijk voor wijk.

Stap 2: Monitoren. We controleren de populatie iepenspintkevers met een netwerk van feromoonvallen – vallen met een lokstof die kevers aantrekt. Driemaal per jaar tellen we hoeveel kevers we hebben gevangen. Dit geeft ons inzicht in de plaagdruk. Hierdoor weten waar een broedhaard in de buurt zal zijn.

Stap 3: Zoeken naar zieke bomen. Terwijl we rondgaan, spotten we zieke iepen. Hoe eerder we ze vinden, hoe eerder we kunnen handelen.

Stap 4: Snel verwijderen. Zieke of dode iepen moeten weg, en niet zomaar weg: ze moeten onschadelijk gemaakt worden. Kleine bomen moeten versnipperd worden; bij dikke bomen moet de schors eraf. Waarom? Omdat de iepenspintkevers broeden op de grens tussen hout en schors. Geen schors betekent geen broedplaats. Wij signaleren welke bomen verwijderd moeten worden en houden bij of dat op tijd gebeurt.

Stap 5: Aanpassen aan klimaatverandering. Door hogere temperaturen vliegen kevers vroeger en langer. Dus hangen we vallen eerder op, laten ze langer hangen, en doen we sinds een paar jaar een extra telronde.

Als u een gemeente of terreinbeheerder bent, zijn er drie dingen die u moet weten:

Ten eerste: men kan niet halfslachtig iepziekte bestrijden. Dat is als dweilen met de kraan open. Men moet erin investeren, structureel en consistent, om de plaag onder controle te krijgen.

Ten tweede: expertise is nodig. Dit is niet iets wat men zelf even doet. Er zijn mensen nodig die weten waar ze naar moeten kijken, hoe ze moeten monitoren en hoe ze snel moeten handelen.

Ten derde: het loont zich. Gemeenten die goed in bestrijding van iepziekte investeren, behouden hun iepenpopulatie. Ze behouden hun groen, hun klimaatadaptatie en hun straatbeeld. Dat is de investering waard.

Geschreven met inzichten van Pierre van der Wielen, adviseur stedelijk groen en ecologie bij Groenadvies Amsterdam. Pierre monitort sinds 1992 iepziekte in Amsterdam en diverse andere gemeentes.